ابعاد شناخت ربای جاهلی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق(ع)

2 دانشجوی دکتری فقه و حقوق دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق(ع)

چکیده

با ورود نظام سرمایه داری و صنعت بانکداری مبتنی بر بهره، به حوزه اقتصادی کشورهای اسلامی،‌دانشمندان مسلمان برای ایجاد سازگاری بین این نظام و حکم حرمت ربا، نظریه­های مختلفی برای  محدودکردن قلمرو حرمت ربا  ارائه داده اند، و برای اثبات نظریه خود ادله‌ای آورده‌اند، یکی از مهمترین استدلال‌هایی که طراحان این نظریه‌ها به آن تمسّک کرده‌اند ادعای اختصاص حرمت ربا، به ربای رائج در عصر جاهلی و زمان نزول وحی است و هر کدام  تصویر خاصی ازربای متداول در آن زمان ارائه داده‌اند و حکم حرمت ربا را به آن اختصاص داده‌اند.
نظریه‌ پردازان ربا و بهره معتقدند، همه آیات ربا ناظر به ربای رایج در عصر تشریع (ربای جاهلی) است، چرا که این آیات با مفروض گرفتن تعریف ربا، به بیان احکام و عواقب دنیوی و اخروی آن پرداخته‌اند، بنابراین هر نوع اظهار نظر پیرامون آیات ربا متوقف بر شناخت دقیق و صحیح از ربای جاهلی است.
این تحقیق که از جهت منابع، کتابخانه‌ای و از جهت روش تحقیق، تحلیلی و  توصیفی است، با مراجعه به متون تاریخی، تفسیری، روایی و فقهی و با تجزیه و تحلیلی محتوایی به دنبال پژوهش از ماهیت ربای جاهلی است و  فرضیه تحقیق این است که: «ربای جاهلی از جهت حقوقی گاهی در افزایش مبلغ بدهی در قبال تمدید سررسید بدهی و گاهی گرفتن زیاده برای اعطای قرض بود، از جهت کاربرد نیز گاهی برای قرض‌های مصرفی وگاهی برای قرض‌های سرمایه‌گذاری بود و از جهت نرخ، از نرخ بهره کم شروع می‌شد و در مواردی به صددرصد (دو برابر کردن اصل سرمایه و بدهی) می‌رسید». رباخواری در عصر جاهلی و همزمان بانزول وحی، به شیوه­های مختلف بین اعراب متداول بوده که شناسائی این شیوه ها در تفسیر آیات وروایات مربوط به ربا و در نتیجه برای استنباط احکام شرعی ازآنها بسیار ضرورت دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Characteristic of Riba Before the Emergence of Islam

نویسندگان [English]

  • Golamreza Mesbahimgadam 1
  • Khalil Ahmadvand 2
چکیده [English]

By the emergence of capitalistic economics and interest-based banking systems in the Islamic world, Muslim scholars get obliged to theorize  the concept of Riba in a way to limit the borders of that for the sake of solving the problem of interest.
In this way, they made use of different justifications. One of them is the point that the prohibition of Riba in Islamic economic thought is just about that kind of Riba which was dominant before the emergence of Islam; and every scholar has considered his ideas about that kind of Riba.  
    Most of Muslim economists believe that all of the verses in Quran which are about Riba, are confined to the Riba prevalent in that time not all kinds of Riba. This is because of the fact that these verses have presupposed the meaning of Riba and continued to explain its results in this world and hereafter. So, any suggestion about this topic will depend on the kind of Riba prevalent before Islam.
    This paper which is a theoretical one refers to the history, Tafsir, Hadith and Figh to analyze the nature of Riba before the emergence of Islam. Our  hypothesis is: Riba before the emergence of Islam was sometime to add to the principal, sometimes to postpone the deadline of the debt, and sometimes to receive more in a borrowing. Considering its application, it was sometimes for consumption and sometimes for investment purposes. And finally considering its rates, it was sometimes with low interest and sometimes with high ones.
After the emergence of Islam, Riba was prevalent in different forms. Understanding these forms will help us to understand the verses better and be able to find the Ahkam in a more accurate way.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Debt
  • Consumption debt
  • Investment Debt
  • Rate

قرآن کریم.

آلوسی (1405ق.)، روح المعانی فی تفسیرالقرآن،  بیروت: دار احیاء التراث العربی،  ج4.

ابن رشد (1408ق.)، المقدمات الممهدات، بیروت: مؤسسه جواد.

ابن قیم (1417ق.)، اعلام الموقَعین، بیروت: دارالکتب العلمیه.

ابن کثیر (1412ق.)، تفسیرالقرآن العظیم، بیروت: دارالخیر، چاپ دوم.

ابن هشام (‌1413ق.)، سیرة نبویة، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

ابوزهره، محمد (1390ق.)، بحوث فی الربا، بیروت: دارالبحوث العلمیه، چاپ اول.

 ابوعبیده، قاسم بن سلام (1395ق.)، الاموال، بیروت: دارالفکر.

بخاری، محمدبن اسماعیل (بی­تا)، صحیح البخاری، بیروت: دارالجبل.

بخش فرهنگی جامعه مدرسین حوزه علمیه (1381)، ربا،‌ قم: بوستان کتاب.

بدوی، ابراهیم زکی الدین (1383ق.)، نظریة الربا المحرم، قاهره: المجلس الاعلی.

بیهقی، احمدبن حسین (بی‌تا)، السنن الکبری، بیروت: دارالفکر.

ترمذی (بی­تا)، صحیح مسلم، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

توفیق رضا، حسین (1419ق.)، ربوات القرض و ربوات البیع، بی‌جا.

جصاص، ابوبکر (1405ق.)، احکام القرآن، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

الخازن، علی‌ (بی‌تا)، تفسیر لباب التأویل فی معانی التنزیل، بیروت: دارالمعرفة.

رشیدرضا، محمد (بی‌تا)، تفسیرالمنار، ، بیروت: دارالمعرفة، ج3.

همو (1406 ق.)، الربا و المعاملات فی الاسلام، بیروت: دار ابن زیدون.

سامی حسن و احمد محمود (1976م.)، تصویر الاعمال المصرفیه، قاهره: دارالتراث.

سبکی، تقی الدین علی (بی­تا)، تکملة المجموع فی شرح المهذب، بیروت: دارالفکر.

سرخسی، شمس الدین (1398ق.)، المبسوط، بیروت: دارالمعرفة.

سنهوری، عبدالرزاق (1954م.)، مصادر الحق فی الفقه الاسلامی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

سیوطی، جلال الدین (1404ق.)، الدر المنثورفی التفسیر بالمأثور، قم: کتابخانه مرعشی نجفی.

شلتوت، محمود (بی تا)، الاسلام عقیدة وشریعة، بی­جا.

شیخ طوسی، محمدبن حسین (1409ق.)، التبیان فی تفسیر القرآن، بی جا، مکتب الاعلام الاسلامی.

صانعی، یوسف (1383)، فقه و زندگی، ربای تولیدی، قم: انتشارات میثم تمار.

طالقانی، سیدمحمود (بی­تا)، اسلام و مالکیت در مقایسه با نظام­های اقتصادی غرب، بی جا.

طبرسی، فضل بن حسن (1403ق.)، مجمع البیان،‌ قم: کتابخانه آیة ا... نجفی مرعشی.

طبری، محمدبن جریر (1399ق.)، تاریخ الطبری، قاهره: دارالفکر.

همو (1412ق.)، جامع البیان فی تفسیرالقرآن، بیروت: دارالمعرفة.

طنطاوی جوهری (بی تا)، الجواهر فی تفسیر قرآن الکریم، بی­جا.

عبدالهادی، ابوسریع محمد (بی­تا)، الربا و القروض فی الفقه الاسلامی، ریاض: دارالاعتصام.

العزیزی، محمد رامز عبدالفتاح (1424ق.)، تحریم الربا فی الاسلام، عمان: دارالفرقان.

علی جواد (1971م.)، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت: دارالعلم، چاپ اول.

فخررازی (1379)، مفاتیح الغیب، تهران: اساطیر.

همو (1415ق.)، تفسیر الکبیر، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.

فضل الرحمن (بی‌تا)، الفائدة التجاریه فی منظور الفقه و التاریخ، هند: معهد الدراسات الاسلامیه بجامعة علیکره الاسلامیه.

فضل الهی (1412ق.)، التدابیرالواقیة من الربا، ریاض: مکتبةالمؤید، چاپ دوم.

قرضاوی، یوسف (1414ق.)، الفوائد البنکیه هی الربا المحرم، بیروت: مؤسسه الرساله.

قرطبی (بی‌تا)، الجامع لاحکام القرآن، قاهره: دارالکتب المصریه.

متقی هندی، علی بن حسام الدین (1989م.)، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، بیروت: مؤسسه الرساله.

مراغی، احمدمصطفی (1985م.)، تفسیرالمراغی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم.

مصری، رفیق یونس (1412ق.)،  الجامع فی اصول الربا، دمشق: دارالعلم، چاپ اول.

همو (1407ق.)، مصرف التنمیة الاسلامی، بیروت: مؤسسه الرسالة.

مطهری، مرتضی (1364)، رسالة ربا،‌ بانک، بیمه، تهران: انتشارت صدرا، چاپ اول.