بازخوانی مفهوم «قرض» در قرآن کریم؛ با تکیه بر انسان‏‌شناسی اقتصادی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق(ع)

2 دانشجوی دکتری دانشگاه امام صادق (ع)

چکیده

«قرض» مفهومی اقتصادی است که بارها در قرآن کریم از آن یاد شده و به صورت ویژه مورد سفارش قرار گرفته است. بر همین اساس در طول تاریخ جهان اسلام، مفسران قرآن کریم و نیز فقیهانِ مسلمان بحث‏های فراوانی پیرامون این مفهوم کلیدی مطرح نموده‏اند. با این حال، این عالمان تلاش چندانی جهت ارائه تصویری واضح از قرض در عصر نزول با تکیه بر شواهد تاریخی نکرده‏اند. از همین روی، این نوشتار می‏کوشد برای تبیین دقیق‏تر این مفهوم و چرایی اهمیت آن، از دستاوردهای علم انسان‏شناسی اقتصادی در حوزه «دهش» (مبادله هدیه‏ای) استفاده کند. بر این اساس، «قرض» مبادله‏ای هدیه‏ای است که مبتنی‌بر مراحل سه‏گانه‏ی «دادن اموال»، «دریافت کردن آنها» و سپس «جبران نمودن»، در پی ایجاد یا تثبیت روابط اجتماعی بین مُقرض (قرض‌دهنده) و مُقترض (قرض‌گیرنده) است. قرآن کریم با داشتن نگاه ابزاری به اموال و دارایی‏های جابجاشده در «قرض» که باعث ایجاد وضعیت دو سویه‏ی رفت و برگشتی بین مقرض و مقترض می‏شود، خواهان گسترش همکاری‏های جمعی و تقویت همبستگی‏های بینافردی در جامعه اسلامی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Rereading of "Qarḍ" in the Holy Quran Based Upon Economic Anthropology

نویسندگان [English]

  • Abbas Musallaipour 1
  • mohammad hossain shirzad 2
  • mohammad hassan shirzad 2
1 Associate Professor, Department of Qur'an and Hadith, Imam Sadiq University
2 PhD. Student of the Qur'an and Hadith, Imam Sadiq University
چکیده [English]

"Qarḍ" is an economic concept which is mentioned several times in the Holy Quran, and is recommended by God. Accordingly, this key concept has attracted the attentions of exegetes and Muslim jurisprudents throughout the history of Islam. However, there is a need to new researches to comprehend the concept of "Qarḍ" according to the age of Quran's revelation. Illustrating the importance of this concept of the Holy Quran, this essay for the first time rereads the concept of "Qarḍ" as a gift exchange based upon economic anthropology. According to this study, "Qarḍ" , a kind of economic exchange with triple stages in its process, giving, receiving, and reciprocating, establishes or strengthens the social relationships between lender (Mugriḍ) and borrower (Mugtariḍ). This study shows that the Holy Quran, having an instrumental attitude towards properties that make mutual relationships between lender and borrower, makes an attempt to improve social solidarity and strengthen interpersonal cooperation in Muslim countries.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Functions of Qarḍ
  • Holy Quran
  • Social Solidarity
  • Gift Exchange
  • Economic Anthropology
قرآن کریم

ابن شهر آشوب، محمد بن علی (1410ق)، متشابة القرآن و مختلفة، قم: بیدار.

ابن فارس، ابوالحسین احمد (1399ق)، معجم مقاییس اللغه، به تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت: دارالفکر.

ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار الصادر.

ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف (1420ق)، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت: دارالفکر.

ابوهلال عسکری، حسن بن عبدالله (بی‏تا)، الفروق اللغویة، به تحقیق محمد ابراهیم سلیم، مصر: دارالعلم و الثقافه.

اریکسون، توماس و فین نیلسن (1387)، تاریخ انسان‏شناسی از آغاز تا امروز، مترجم: علی بلوکباشی، تهران: گل آذین.

بانوی اصفهانی، سیده نصرت‌امین (1361)، مخزن العرفان، تهران: نهضت زنان مسلمان.

بلاغی، محمدجواد (1420ق)، آلاء الرحمان فی تفسیر القرآن، قم: بنیاد بعثت.

بیک‌محمدی، جواد (1391)، قرض و قرض‌الحسنه، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).

جوهری، اسماعیل بن حماد (1407ق)، تاج اللغة و صحاح العربیة، به تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت: دارالعلم للملایین.

حرعاملی، محمد بن حسن (1409ق)، وسائل الشیعة، قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).

حسینی جرجانی، سید امیر ابوالفتوح (1404ق)، آیات الاحکام، به تحقیق ولی‌الله اشراقی، تهران: نوید.

خلیل ابن احمد (1410ق)، العین، قم: هجرت.

درویش، محی‏الدین (1415ق)، اعراب القرآن و بیانة، سوریه: دارالارشاد.

دوپویی، فرانسیس (1385)، ان‍س‍ان‌ش‍ن‍اس‍ی‌ اق‍ت‍ص‍ادی،‌ مترجم: م‍ح‍دث‍ه‌ م‍ح‍ب‌ح‍س‍ی‍ن‌، ت‍ه‍ران‌: ع‍ل‍م‌.

راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق)، المفردات فی غریب القرآن، به تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت: دارالعلم.

ریویر، کلود (1390)، درآمدی بر انسان‏شناسی، مترجم: ناصر فکوهی، تهران: نی.

شهید ثانی، زین‌الدین عاملی (1410ق)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم: منشورات مکتب الداوری.

صادقی تهرانی، محمد (1365)، الفرقان فی تفسیر القرآن، بالقرآن و السّنة، قم: فرهنگ اسلامی.

صافی، محمود بن عبدالرحیم (1418ق)، الجدول فی اعراب القرآن، بیروت: دارالرشید - مؤسسه الایمان.

صدوق، محمد بن علی (1413ق)، من لا یحضرة الفقیة، به تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

طباطبائی، سید محمدحسین (1417ق)، تفسیر المیزان، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

طبرسی، فضل بن حسن (1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مجمع البیان لعلوم القرآن)، تهران: ناصرخسرو.

طبری، محمد بن جریر (1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفه.

طریحی، فخر‌الدین (1375)، مجمع البحرین، به تحقیق سیداحمد حسینی، تهران: مرتضوی.

طوسی، محمد بن حسن (1390ق)، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، به تحقیق حسن خرسان، تهران: دارالکتب الإسلامیه.

طوسى، محمد بن حسن (بی‏تا)، التبیان فى تفسیر القرآن‏، به تحقیق احمد قصیرعاملی، بیروت: دار احیاء التراث العربى‏.

طوسی، محمد بن حسن (1407ق)، تهذیب الأحکام، به تحقیق حسن خرسان، تهران:
دارالکتب الإسلامیه.

عبدالباقی، محمدفؤاد (1384)، المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الکریم، قم: اسلامی.

عسکری خانقاه، اصغر و محمدشریف کمالی (1380)، انسان‏شناسی عمومی، تهران: سمت.

علامه حلی، حسن بن یوسف (بی‏تا)، تبصرة المتعلمین فی احکام الدین، به تحقیق سیداحمد حسینی و شیخ هادی یوسفی، بیروت: مجمع الذخائر الاسلامیه.

فاضل مقداد، جمال‌الدین (1419ق)، کنز العرفان فی فقة القرآن، به تحقیق سیدمحمد قاضی، تهران: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.

فخر رازی، محمد بن عمر (1411 ق)، التفسیر الکبیر، بیروت، دارالکتب العلمیه.

فیومی، احمد بن محمد (بی‏تا)، المصباح المنیر، بیروت: المکتبه العلمیه.

فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1426ق)، القاموس المحیط، به تحقیق محمدنعیم العرقسوسی، دمشق: مؤسسه الرساله.

قرشی، سیدعلی‌اکبر (1371)، قاموس قرآن، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، به تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران:
دارالکتب الاسلامیه.

کمال‌الدین، حازم‌علی (1429ق)، معجم مفردات المشترک السامی فی اللغة العربیة، قاهره:
مکتبة الآداب.

کوپانس، ژان (1390)، درآمدی بر مردم‏شناسی و انسان‏شناسی، مترجم: حسین میرزایی،
تهران: ثالث.

مراغى، احمد بن مصطفى (بی‏تا)، ‏تفسیر المراغى‏، بیروت: داراحیاء التراث العربى‏.

مشکور، محمدجواد (1357)، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‏های سامی و ایرانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

معین، محمد (1362)، فرهنگ فارسی، تهران: امیرکبیر.

مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی‏تا)، زبدة البیان فی احکام القرآن، تهران: مرتضوی.

موسوی خمینی، سید روح‌الله (1403ق)، تحریر الوسیله، قم: دارالأنوار.

موسوی سبزواری، سیدعبدالاعلی (1409ق)، مواهب الرحمان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه اهل‏البیت(ع).

میرحسینی، یحیی (1393)،«کارکرد اجتماعی حرفه قَصَص در سده‏های نخستین اسلامی، کوششی برای تحلیل زبان‌شناسانه تاریخ یک انگاره»، صحیفه مبین، شماره 56، صص 133-165.

وای ولو، فرانک (1378)، انسان‏شناسی فرهنگی، مترجم: علیرضا قبادی، همدان: دانشگاه بوعلی‌سینا.

هادوی‌نیا، علی‌اصغر (1378)، قرض‌الحسنه و آثار اقتصادی آن، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

Brun.S (1895). Dictionarium Syriaco–Latinum, Beirut.

Campbell, L (1998). Historical Linguistics, Cambridge/Massachusetts: The MIT Press.

Carrier, J. G. (2005). Introduction. A Handbook of Economic Anthropology.

Costaz, L (2002). Syriac-English Dictionary, Beirut: Dar El-Machreq.

Dolgopolsky, A (2008). Nostratic Dictionary. Cambridge: McDonald Institute for Archaeological Research.

Gesenius, W (1939). A Hebrew & English Lexicon of the Old Testament, ed. F.A. Brown, Oxford.

Heady, P (2005). Barter, A Hand Book of Economic Anthropology.

Hunt, R. C. (2005). 18 One-way Economic Transfers. A Handbook of Economic Anthropology, 290.

Jastrow, A (1903). "Dictionary of the Targumim, The Talmud Babli & Yerushalmi, & the Midrashic Literature, by Marcus Jastrow." I—II (London-New York).

‎Kottak, C P (2002). Cultural Anthropology, Boston: ‎McGraw-Hill.

Leslau, W (1987). Comparative Dictionary of Geʻez (Classical Ethiopic): Geʻez-English, English-Geʻez, With an Index of the Semitic Roots. Otto Harrassowitz Verlag.

Mauss, M (2002). The Gift, London & New York: Routledge.

O'Leary, P. D. L (1923). Comparative Grammar of the Semitic Languages. Kegan, Trench, Trubner.

Orel, V. E., & Stolbova, O. V. (1994). Hamito-Semitic Etymological Dictionary. Brill.

Strathern, A J & Stewart, P J (2005). Ceremonial Exchange, A Hand Book of Economic Anthropology, UK: Edward Elgar.

Yan, Y (2005). The Gift & Gift Economy, A Hand Book of Economic Anthropology, UK: Edward Elgar.

Zammit, M. R. (2002). A Comparative Lexical Study of Qurʼānic Arabic (Vol. 61). Brill.