مبانی فقهی مداخله دولت در قرارداد کار در نظام اقتصادی اسلام

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران

2 فارغ‌التحصیل دکتری رشته فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران

3 کارشناس ارشد رشته حقوق عمومی، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران

چکیده

دولت به‌عنوان نهاد عمومی، در قرارداد کار به‌نفع یکی از طرفین قرارداد، یعنی کارگر، مداخله می­کند و در حمایت از وی، کارفرما را به‌رعایت شرایطی در مبادله کار ملزم می­کند. این در حالی است که در فقه امامیه، مبادله کار به‌صورت خصوصی و با اراده دو طرف منعقد می­شود و دخالت ثالث در قرارداد خصوصی کارگر و کارفرما جایز نیست. تعارض ظاهری مبادله کار در قانون کار و فقه امامیه در مورد مذکور، مسأله مقاله حاضر است.
هدف مقاله پیش‌رو، تبیین فقهی چگونگی مداخله دولت در قرارداد کار و ارائه ادلّه فقهی آن در حکومت اسلامی و نظام اقتصادی اسلام است. اهمیّت این پژوهش، تبیین چارچوب مبادله کار و نفی استثمار کارگر برمبنای فقه امامیه، در نظام اقتصاد اسلامی و نظام اقتصادی حاکم در جمهوری اسلامی ایران است.
دامنه تحقیق، پژوهش مداخله دولت در قرارداد کار و آرای حقوق­دانان کار، پژوهش نگاه اقتصاد سرمایه­داری به‌مبادله و عوض کار و مطالعه مبانی مداخله دولت در آرای فقیهان امامیه را شامل می‌شود. در نهایت، پس از بررسی شرایط مداخله دولت در قرارداد کار، و استثمار ناشی از نحوه مبادله و عوض کار در اقتصاد سرمایه­داری، ضرورت دخالت دولت نتیجه­گیری می‌شود و قاعده «لاضرر» و «اختیارات حکومتی حاکم اسلامی» به‌عنوان مبانی این مداخله ارائه خواهد شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Jurisprudential Foundations of State Intervention in Labor Contract in the Economic System of Islam

نویسندگان [English]

  • Mahmoud Karimi 1
  • Sayyed Salman Mortazavi 2
  • mohammad mehdi Seifi 3
1 Associate Professor, Faculty of Islamic Studies and Theology, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
2 Ph.D in Jurisprudence and Islamic Law, Urumiyeh University, Urumiyeh, Iran
3 M.A in Public Law, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده [English]

State as a public institution, intervenes in the labor contract in favor of one party, i.e. the laborer, and requires the employer to comply with certain conditions in the labor exchange in favor of the laborer. However, in Shiite jurisprudence, labor exchange is concluded individually, and based on the will of both parties. So intervention and involvement of the third party in the private contract of the laborer and the employer is not permitted. The apparent contradiction of labor exchange in the labor law and the Shiite jurisprudence on the above -said issue is the problem of the present paper.
This article aims to explain how the state intervenes in the labor contract, and to provide the jurisprudential evidence in the Islamic government and economic system of Islam. The importance of this research is to explain the framework of labor exchange, and rejection of exploitation of workers on the basis of Shiite jurisprudence, in the Islamic economic system, and the economic system prevailing in the Islamic Republic of Iran. Research domain covers investigation of intervention of the state in labor contract and the views of experts in labor law, research into the approach of capitalist economic system towards exchange and consideration for labor, and study of foundations of intervention of the state according to Shiite jurisprudents.
Finally, after studying the conditions of intervention of the state in labor law, and the exploitation arising from the way of exchange and consideration for labor in the capitalist economic system, it is considered necessary for the government to intervene in the labor law, presenting the rule of “prohibition of abusing the right of ownership against others” and “governmental authorities of the Islamic ruler” as foundations of this intervention.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Labor Law
  • Labor Contract
  • Jurisprudential Foundations
  • State Intervention
  • Economic System of Islam

آخوندخراسانى، محمدکاظم (1409ق). کفایة الأصول. قم: آل‌البیت.

آشتیانى، محمدحسن (1403ق). القواعد الفقهیة. قم: کتابخانه مرعشى.

آملى، میرزاهاشم (1395). القواعد الفقهیة و الاجتهاد و التقلید. قم: العلمیه.

اباذری‌فومشی،‌ منصور (1386). حقوق کار. تهران: خرسندی.

ابن‌منظور، ابوالفضل (1414). لسان العرب. بیروت؛ دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.

ابوالحسین، احمد بن فارس (1404). معجم مقائیس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.

احمدی، سیداحمد (1381). حقوق کار. تهران: حقوق‌دان-دانش نگار.

اسمیت، آدام (۱۳۵۷). ثروت ملل (سیروس ابراهیم‌زاده، مترجم). تهران: پیام.

اصفهانى، محمدتقى (1406ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: کوشانبور.

اصفهانى‌شیخ‌الشریعة، فتح‌الله (1410ق). قاعدة لاضرر، قم: انتشارات اسلامى.

باره، فرانسوا (1343). تاریخ کار (حبیب‌الله فضل‌اللهی، مترجم). تهران علمی.

بجنوردى، سیدحسن‌بن آقابزرگ (1419ق). القواعد الفقهیة. قم: الهادی.

بحرالعلوم، محمد (1403ق). بلغة الفقیه. تهران: مکتبة الصادق.

پی­یتر، آندره (1352). مارکس و مارکسیسم (شجاع‌الدین ضیائیان، مترجم). تهران: دانشگاه تهران.

تهرانى، سیدمحمدحسین (1421ق). ولایت فقیه در حکومت اسلام. مشهد: علامه طباطبایى.

جزرى، ابن اثیر (بی­تا). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: اسماعیلیان.

جوهرى، اسماعیل (1410)، الصحاح. بیروت: دارالعلم للملایین.

حرعاملى، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعة، قم: مؤسسه آل‌البیت.

حسینى‌فیروزآبادى، سیدمرتضى (1400ق). القواعد الفقهیة و الاجتهاد و التقلید. قم: فیروزآبادى.

خمینى، سیدمصطفى (بی­تا). ولایة الفقیه. تهران؛ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.

خویى، سیدابوالقاسم (1417). القواعد الفقهیة و الاجتهاد و التقلید. قم: صاحب‌الأمر.

داداش­زاده، علیرضا (1393). حقوق کار. تهران؛ مجد.

دنیس، هانری (1358، 1362). ارزش (.................... کیوان، مترجم). تهران: نوبهار.

رنجبری، ابوالفضل (1377). حقوق کار. تهران: مجد.

ریکاردو، دیوید (۱۳47). اصول اقتصاد سیاسی و مالیات‌ستانی (حبیب‌الله تیموری، مترجم). تهران: نی.

ژید، شارل؛ و ریست، شارل (1347، 1380). تاریخ عقاید اقتصادی (جلد 1 و 2) (کریم سنجابی، مترجم). تهران: دانشگاه تهران.

سبحانی، حسن (۱۳۶۹). نگرشی بر تئوری ارزش. تهران: امیرکبیر.

شیدفر، زین‌العابدین (1346). حقوق کار و صنعت. تهران: دانشگاه تهران.

صاحب ‌بن‌ عباد، اسماعیل (1414). المحیط فی‌اللغة. بیروت: عالم الکتاب.

صدر، سیدمحمدباقر (1417). القواعد الفقهیة. قم: دائرة‌المعارف فقه اسلامى برمذهب اهل‌بیت.

طوسى، محمد بن حسن (1407ق). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الإسلامیة.

عاملى، على بن حسین (1409ق). رسائل المحقق الکرکی. قم: کتابخانه مرعشى و دفتر نشر اسلامى.

عراقی، سیدعزت‌الله (1393). حقوق کار. تهران: سمت.

فاضل‌لنکرانى، محمد (1429ق). تفصیل الشریعة. قم: ائمه اطهار.

قانون کار جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1367.

قرآن کریم.

کلینى، ابوجعفر محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.

مارکس، کارل (1352). سرمایه (ایرج اسکندری، مترجم). بی‌‌جا.

موحدیان، غلامرضا (1381). حقوق کار علمی- کاربردی. تهران: فکرسازان.

موسوی‌خمینى، سیدروح‌الله (1414)، بدائع الدرر. تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینى.

موسوی‌خمینى، سیدروح‌الله (1421)، کتاب البیع. تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینى.

موسوی‌خمینى، سیدروح‌الله (1423)، ولایت فقیه. تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینى.

میک، رونالد (۱۳۵۸). پژوهشی در نظریه ارزش- کار (............. سوداگر، مترجم). تهران: پازند.

نجف‌آبادى، حسین‌على (1409). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة. قم: تفکر.

نجفى، محمدحسن (1404). جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت؛ دار إحیاء التراث العربی.

نراقى، مولى احمد بن محمدمهدى (1417ق). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.

نیاکی، جعفر (1361). حقوق کار ایران. تهران: بی­نا.

هاشمی، سیدمحمد (1370). نگرشی بر قانون جدید کار. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.

هدایتی‌زفرقندی، محمد (1391). قرارداد کار. تهران: میزان.

Durad, P. & Joussaud, R., (1947). Traite De Droit du Travail. Paris, T. 1.

Laroque, P. (1957). Les Rapports Entre Patron et Ouvrier. Paris.

Lefranc, G. (1957). I Histoire du Travail et Des Travailleures. Flamamriont, Paris.

Marx, K. (2002). Das Kapital, Salk Lake City, University of Uta, Fourth Edition.

The Holy Quran.